Số hóa mỹ thuật và nhiếp ảnh: Bài toán khó và thận trọng lưu giữ sử liệu

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam vạch rõ định hướng: tiếp cận tài nguyên văn hóa theo hướng toàn diện, hiện đại, biến di sản thành tài sản để đóng góp trực tiếp vào sự phát triển kinh tế – xã hội. Cụ thể hóa định hướng này, Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về Hạ tầng văn hóa số, ban hành ngày 9/7 vừa qua, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc kiến tạo cơ chế để giải quyết 8 bài toán cốt lõi, trong đó nhấn mạnh hàng đầu là bảo đảm chủ quyền văn hóa trên không gian số.

Thực tế, không gian mạng đã trở thành một “không gian văn hóa mới”. Nếu Việt Nam chậm trễ trong việc xây dựng hạ tầng số của riêng mình, dữ liệu văn hóa quốc gia sẽ nằm trên nền tảng của nước ngoài. Khi đó, khả năng tiếp cận của người dùng hoàn toàn bị chi phối bởi thuật toán ngoại lai, khiến nội dung Việt Nam khó được ưu tiên, dẫn đến nguy cơ lệ thuộc dữ liệu và tạo kẽ hở cho các giá trị văn hóa độc hại xâm nhập.

Số hóa nhiếp ảnh: Thận trọng lưu giữ sử liệu

Hành trình số hóa đang được hiện thực hóa sinh động tại các đơn vị lưu trữ. Chia sẻ về tiến trình này với phóng viên VietNamNet, ông Hà Hữu Đức – Giám đốc Trung tâm Lưu trữ và Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam cho biết, sau hơn 150 năm du nhập, nhiếp ảnh đã lưu giữ những hình ảnh chân thật nhất về các giai đoạn lịch sử đầy biến động của đất nước. 

Từ con số 0 ban đầu, Trung tâm hiện lưu trữ an toàn hàng trăm ngàn file ảnh, phủ kín các giai đoạn: từ cuối thế kỷ XIX, trước Cách mạng tháng Tám, các thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, chiến tranh biên giới, cho đến thời kỳ Đổi mới. Hệ thống máy chủ riêng và các phương án bảo mật được thiết lập chặt chẽ với phương châm cốt lõi: “Không được phép có rủi ro trong lưu trữ”.

Dù đã tích lũy được khối lượng dữ liệu khổng lồ, ông Đức nhấn mạnh quan điểm số hóa phải “hết sức thận trọng, làm đến đâu chắc đến đấy”. Việc công bố dữ liệu cần được cân nhắc kỹ lưỡng về vấn đề bản quyền, đồng thời phải sàng lọc nghiêm ngặt nhằm tránh việc các đối tượng xấu lợi dụng để xuyên tạc lịch sử dân tộc.

Bài toán khó của bảo tàng mỹ thuật

Bên cạnh nhiếp ảnh, lĩnh vực mỹ thuật cũng đang chuyển mình mạnh mẽ nhưng đối mặt với nhiều thách thức đặc thù hơn. Theo ông Nguyễn Anh Minh – Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đơn vị đã đạt những kết quả bước đầu với ứng dụng thuyết minh iMuseum VFA, không gian trực tuyến VAES, tour 3D và hệ thống cơ sở dữ liệu số.

Tuy nhiên, việc số hóa hơn 20.000 hiện vật mỹ thuật là một “quá trình lâu dài”. Khó khăn lớn nhất đến từ tính chất “độc bản” của hiện vật. Mỗi tác phẩm sơn mài, lụa hay các bảo vật quốc gia đều mang giá trị phức tạp về chất liệu, màu sắc và kỹ thuật. Số hóa ở đây không thể chỉ dừng lại ở việc chụp ảnh mà phải tái hiện trung thực giá trị thẩm mỹ, đòi hỏi thiết bị chuyên dụng và quy trình khắt khe.

Bên cạnh đó, việc bảo đảm an ninh dữ liệu, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số, cùng với bài toán kinh phí đầu tư hạ tầng và đào tạo nhân lực vừa am hiểu bảo tàng học, vừa thạo công nghệ số đang là những thách thức chung của nhiều đơn vị.

Mặc dù chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, TS. Nguyễn Anh Minh khẳng định một nguyên tắc bất di bất dịch: “Công nghệ không phải là mục tiêu, càng không thể thay thế giá trị của hiện vật gốc”. Mọi ứng dụng công nghệ, từ 3D, thực tế ảo đến hệ thống dữ liệu, đều phải xoay quanh mục tiêu duy nhất là phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu và giúp công chúng tiếp cận di sản thuận lợi hơn.

EED

ED

Việc khai thác giá trị kinh tế từ các dữ liệu số, triển lãm trực tuyến để phát triển du lịch văn hóa hay công nghiệp sáng tạo là một hướng đi đúng đắn. Tuy nhiên, các chuyên gia đồng thuận rằng, mọi hoạt động này “phải được đặt trên nền tảng bảo tồn bền vững và giá trị học thuật”, tuyệt đối tôn trọng tính xác thực và không làm ảnh hưởng đến giá trị nguyên gốc của di sản.

Khi công nghệ và sự tôn trọng tính nguyên bản được kết hợp hài hòa, di sản văn hóa Việt Nam sẽ thực sự “sống lại”, vươn xa và trở thành nguồn lực mạnh mẽ phát triển kinh tế trong thời đại số.

Ngành xiếc chuyển mình khi đưa bản sắc Việt vào dòng chảy công nghiệp văn hóaNgười đứng đầu Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho rằng, chuyển đổi số không chỉ là đưa một vài đoạn video lên mạng mà là thay đổi cách tổ chức, sản xuất, quảng bá và khai thác giá trị của nghệ thuật.